اسلام و تشیع

پرسش اول: چرا شب قدر را"شب قدر"مي نامند؟!

در پاسخ اين پرسش، مطالب فراواني گفته شده است ولي به نظر مي رسد كه حكمت اين نامگذاري همه يا يكي از موارد ذيل است كه در تفسير نمونه ذكر شده است:

1. شب قدر به اين جهت"قدر"ناميده شده كه جميع مقدرات بندگان در تمام سال در آن شب تعيين مي‏شود، شاهد اين معني سوره دخان است كه مي‏فرمايد: إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِينَ فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ‏:"ما اين كتاب مبين را در شبي پر بركت نازل كرديم، و ما همواره انذار كننده بوده‏ايم، در آن شب كه هر امري بر طبق حكمت خداوند تنظيم و تعيين مي‏گردد"(دخان- 3 و 4). اين بيان هماهنگ با روايات متعددي است كه مي‏گويد: در آن شب، مقدرات يك سال انسانها تعيين مي‏گردد، و ارزاق و سرآمد عمرها، و امور ديگر، در آن ليله مباركه تفريق و تبيين مي‏شود....

2. بعضي نيز گفته‏اند آن شب را از اين جهت شب قدر ناميده‏اند كه داراي قدر و شرافت عظيمي است (نظير آنچه در آيه 74 سوره حج آمده است‏ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ‏"آنها قدر خداوند را نشناختند").

3. گاه نيز گفته‏اند به خاطر آن است كه قرآن با تمام قدر و منزلتش بر رسول والا قدر، و به وسيله فرشته صاحب قدر نازل گرديد.

4. يا اينكه شبي است كه مقدر شده قرآن در آن نازل گردد.

5. يا اينكه كسي كه آن شب را احيا بدارد صاحب قدر و مقام و منزلت مي‏شود.

6. يا اينكه در آن شب، آن قدر فرشتگان نازل مي‏شوند كه عرصه زمين بر آنها تنگ مي‏شود، چون تقدير به معني- تنگ گرفتن نيز آمده است مانند وَ مَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ‏ (طلاق- 7).

بنا بر نظر «آيت الله مكارم شيرازي» و همكارانشان در تفسير نمونه، همه اين معناها درست است و جمع ميان تمام اين تفسيرها در مفهوم گسترده"ليلة القدر"كاملا ممكن است هر چند تفسير اول از همه مناسبتر و معروفتر است. (ر. ك.: تفسير نمونه، ج 27، ص 187- 188.)

پرسش دوم: شب قدر دقيقاً كدام يك از شبهاي سال است؟

پاسخ: يقيني است كه شب قدر از شبهاي ماه مبارك رمضان است و اين مطلب از قرآن كريم فهميده مي شود زيرا از سويي اين آيه نازل شده"شَهْرُ رَمَضانَ‏ الَّذي أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ هُديً لِلنَّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدي‏ وَ الْفُرْقانِ... (بقره 185)"كه بر اساس آن ماه رمضان ماه نزول قرآن است و از سوي ديگر و با ملاحظه آيه"إِنَّا أَنْزَلْناهُ في‏ لَيْلَةِ الْقَدْرِ"(قدر 1) كه شب قدر را شب نزول قرآن مي داند؛ فهميده مي شود كه شب قدر در ماه مبارك رمضان است. ولي شب قدر كداميك از شبهاي ماه رمضان است؟ پاسخ اين پرسش در قرآن نيامده است. در روايات اهل بيت عليهم السلام چند شب به عنوان شب قدر مطرح شده است: 19 و 21 و 23 ماه رمضان. و بر روي شب 21 و 23 بيشتر تأكيد شده است. بنا بر نظر علامه طباطبايي شب قدر، شب بيست و سوم ماه مبارك رمضان است ولي براي تعظيم آن و اينكه با ارتكاب معاصي به آن اهانتي نشود؛ در بسياري از روايات معين نشده است. (ر. ك.:الميزان، ج 20 ص 333.)

پرسش سوم: اگر در شب قدر همه وقايع يك سال آينده تقدير مي شود؛ پس ما تا سال بعد بي اختياريم و خواهي يا نخواهي همان تقديرات را انجام خواهيم داد؟!

پاسخ: انسان تا زماني كه در اين دنياست؛ مكلف است و معناي تكليف اين است كه اختيار دارد و مي تواند بين خير و شرّ، يكي از آن دو را برگزيند و تقدير در شب قدر نيز، اختيار را از بين نمي برد بلكه انسان همچنان آزاد است و مي تواند عبادت خدا را و يا معصيت او را انتخاب كند. در شب قدر، سرنوشت هر انساني با ملاحظه اراده و اختيار او مشخص مي شود و معناي اين تقدير اين نيست كه او از اين به بعد مجبور مي شود. هر انساني در برابر اعمال و رفتارهاي اختياري خودش مسيول است و مورد مؤاخذه قرار مي گيرد و پاداش يا كيفر مي بيند و روشن است كه اگر كسي مجبور باشد؛ تشويق يا تنبيه او بي معناست؛ همان طور كه در اين صورت؛ بهشت و جهنم نيز معنايي نخواهد داشت.

در شب قدر، با توجه به عملكرد و زمينه سازي هايي كه هر انساني تاكنون انجام داده است؛ سرنوشت او معلوم مي گردد يعني معين مي شود كه تا سال بعد او چه آزمايش هايي در پيش دارد و با اختيار و انتخاب خودش چه كار خواهد كرد. بنا بر اين سرنوشت و تقدير انسان بستگي به اعمال و رفتار او دارد و اين انسان است كه با اراده و انتخاب هاي خوب يا بدش، سرنوشت خودش را در شب قدر و در روز و شب هاي ديگر مي سازد و خودش را بدبخت يا خوشبخت مي كند.

پرسش چهارم: آيا سرنوشت و تقديري كه در شب قدر معين مي شود قابل تغيير است؟

پاسخ: بله. سرنوشت قابل تغيير است و به صورت كلي مي توان گفت در اين مورد، رفتارهاي خير و شايسته مانند توبه و دعا و نماز و صدقه و صله رحم و... تأثير مثبت بر سرنوشت انسان دارد و رفتارهاي شرّ و ناشايست مانند هر نوع گناه و دروغ و تهمت و بخل و قطع رحم و... تأثير منفي بر آن دارد. در فرهنگ اسلامي، تغيير سرنوشت،"بداء"ناميده مي شود.

پرسش پنجم: آيا در صورتي كه انسان در شب قدر و در ماه رمضان بخشيده نشود؛ تا سال بعد بخشيده نخواهد شد؟

پاسخ: اين مطلب در برخي روايات آمده است كه امام صادق(ع) فرمود:مَنْ لَمْ يُغْفَرْ لَهُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ لَمْ يُغْفَرْ لَهُ إِلَي قَابِلٍ إِلَّا أَنْ يَشْهَدَ عَرَفَةَ."(الكافي، ج، ص 66.) يعني: كسي كه در ماه رمضان آمرزيده نشود، تا سال بعد بخشيده نمي شود مگر آنكه عرفه را دريابد و در آن روز توبه كند.

به نظر مي رسد منظور امام عليه السلام تأكيد بر چند نكته است:

1. ارزش و فضيلت ماه رمضان و آماده بودن شرايط و زمينه هاي پذيرش توبه و آمرزش گناهان.

2. اهميت روز عرفه بعد از رمضان و وجود زمينه هاي بيشتر براي جلب مغفرت الهي.

3. سختي توبه در زمان هاي ديگر چون شرايط و زمينه ها كمتر آماده است.

در نتيجه، معناي روايت مذكور هرگز اين نيست كه توبه واقعي در اوقات ديگر پذيرفته نمي شود بلكه مقصود اين است كه بازگشت و توبه راستين مشكل است چون شرايط و فضاي روحي و معنوي كمتر آماده است. بنا بر اين هرگز نبايد نااميد شد چون خداي كريم، هميشه مهربان و تواب و بخشنده است و او هر چه بخواهد؛ همان مي شود.

ابنا